Mae’r adroddiad gan weithgor a sefydlwyd gan Lywodraeth Cymru yn galw am lawer mwy o dryloywder dros gyllid Ystâd y Goron a dull partneriaeth cryfach i sicrhau bod cymunedau ledled Cymru yn elwa o fuddsoddiad yn y dyfodol, yn enwedig mewn gwynt ar y môr a seilwaith ategol.

Mae cynghorau ledled Cymru wedi cefnogi datganoli asedau Ystâd y Goron yn gyson er mwyn sicrhau bod penderfyniadau am adnoddau naturiol Cymru yn cael eu gwneud yng Nghymru ac yn cyd-fynd â blaenoriaethau economaidd lleol. Dywedodd CLlLC fod yr adroddiad yn darparu tystiolaeth newydd ddefnyddiol a llwybr clir ar gyfer cryfhau atebolrwydd tra bod yr achos dros ddatganoli yn cael ei ddatblygu ymhellach.

Dywedodd CLlLC y byddai’n ystyried ymateb Llywodraeth Cymru i’r adroddiad yn llawn, ond bod y pedwar argymhelliad, gan gynnwys gwell adrodd ariannol, trefniadau craffu cryfach a datblygu achos busnes clir, yn gam cadarnhaol ymlaen o ran cryfhau llais Cymru ynghylch sut mae asedau Ystâd y Goron yng Nghymru yn gweithredu yma.

Ychwanegodd y gymdeithas y bydd yn parhau i weithio gyda Llywodraeth Cymru, Llywodraeth y DU ac Ystâd y Goron i sicrhau bod Cymru’n cael y budd mwyaf posibl o ddatblygiadau ynni adnewyddadwy yn y dyfodol a buddsoddiadau eraill sy’n gysylltiedig â’i hadnoddau naturiol.

Dywedodd y Cynghorydd Andrew Morgan OBE, Arweinydd CLlLC:

“Mae pobl yng Nghymru yn haeddu gweld budd llawn ein hadnoddau naturiol. Mae’r adroddiad hwn yn atgyfnerthu’r hyn y mae cynghorau wedi bod yn ei ddweud ers peth amser – rhaid bod llawer mwy o dryloywder ynghylch sut mae Ystâd y Goron yn gweithredu yng Nghymru a sut mae’r manteision yn cael eu rhannu gyda’n cymunedau.

“Mae awdurdodau lleol yn croesawu’r swyddi, y buddsoddiad a’r cyfleoedd sy’n gysylltiedig â gwynt ar y môr a datblygiadau eraill sy’n cael eu teimlo ym mhob rhan o Gymru. Er ein bod yn croesawu’n gynnes y ffocws cryfach ar bartneriaeth ac atebolrwydd, mae ein safbwynt hirsefydlog yn parhau i fod y dylid datganoli asedau Ystâd y Goron yng Nghymru fel y gellir gwneud penderfyniadau yn agosach at y cymunedau y maent yn effeithio arnynt.”

Disgwylir y bydd gwariant Llywodraeth y DU ar addysg a phobl ifanc ag anghenion addysgol arbennig ac anableddau yn Lloegr yn arwain at gyllid canlyniadol Barnett i Gymru, nad yw wedi’i gadarnhau eto.

Mae cynghorau’n rhybuddio y bydd cymunedau, heb gyllid teg a pharhaus, yn parhau i deimlo’r effaith drwy wasanaethau dan bwysau a llai o gefnogaeth i atal problemau cyn iddynt waethygu.

Un o’r pwysau mwyaf acíwt a amlygwyd gan gynghorau yw addysg. Mae tua thraean o holl wariant cynghorau yng Nghymru yn mynd ar ysgolion, gyda chostau Anghenion Dysgu Ychwanegol (ADY) yn cynyddu’n sylweddol. Mae gwariant ADY yn cyfrif am fwy na chwarter holl bwysau cyllidebau ysgolion, gyda mwy na 70 y cant o wariant ADY yn mynd yn uniongyrchol i gefnogi dysgwyr. Mae cynghorau’n dweud bod cymhlethdod cynyddol anghenion, ochr yn ochr â chostau trafnidiaeth dysgwyr a chostau’r gweithlu, yn creu straen ariannol anghynaladwy.

Mae cynghorau wedi adrodd gorwariant o £69 miliwn mewn gofal cymdeithasol yn ystod y flwyddyn, oherwydd cynnydd yn y galw ac achosion yn dod yn fwy cymhleth, gyda mwy na 81,000 o bobl yn dibynnu ar ofal a chymorth parhaus.

Mae pryderon hefyd wedi’u codi am ddyfodol buddsoddiad economaidd lleol. Cefnogodd Cronfa Ffyniant a Rennir y DU, a ddisodlodd gyllid yr UE, brosiectau a ddarperir yn lleol i greu swyddi a chryfhau cymunedau. Daw ei holynydd, y Gronfa Twf Lleol, â dyraniad cyffredinol sydd wedi’i leihau’n sylweddol. Mae cynghorau’n dweud y gallai hyn gyfyngu ar gefnogaeth i raglenni seiliedig ar le sy’n helpu busnesau i dyfu a phobl i mewn i waith.

Dywedodd y Cynghorydd Anthony Hunt, Llefarydd CLlLC dros Gyllid:

“Mae Datganiad y Gwanwyn yn cyflwyno cyfle. Os daw cyllid ychwanegol i Gymru, rhaid iddo gyrraedd y gwasanaethau rheng flaen y mae pobl yn dibynnu arnynt bob dydd, yn enwedig ym maes addysg a phobl ifanc ag anghenion dysgu ychwanegol.

“Mae cynghorau’n wynebu pwysau eithriadol ar draws y bwrdd, ond nid oes yr un mor ddifrifol ag mewn gofal cymdeithasol ac addysg. Nid yw’r rhain yn wasanaethau dewisol; maent yn linellau bywyd i deuluoedd a thrigolion sy’n agored i niwed.

“Rydym yn cynnig partneriaeth wirioneddol i Lywodraeth nesaf Cymru. Gwrandawodd Llywodraeth bresennol Cymru ar bryderon llywodraeth leol yn setliad y llynedd. Fy ngobaith yw y byddant yn gwneud yr un peth yma.

“Gyda chyllid teg, amlflwyddyn a ffocws ar y cyd ar atal, gall cynghorau symud y tu hwnt i reoli argyfwng i fuddsoddi mewn gwytnwch, twf a chanlyniadau gwell i bobl ledled Cymru.” 

Mae'r setliad drafft newydd bellach yn cynnwys cynnydd cyfartalog o 4.5% ar gyfer cynghorau, gyda llawr wedi’i ariannu’n llawn yn sicrhau nad oes unrhyw awdurdod yn derbyn llai na 4% o gynnydd. 

Mae Llywodraeth Cymru wedi cadarnhau bod y gyllideb ddrafft wedi’i diweddaru yn cynnwys £112.8m o gyllid ychwanegol ar gyfer llywodraeth leol, sy’n rhan o gytundeb cyllideb ehangach rhwng Llywodraeth Cymru a Plaid Cymru. 

Mae’r pecyn hefyd yn cynnwys buddsoddiad ychwanegol mewn iechyd a gofal cymdeithasol, a chyllid cyfalaf ychwanegol i’w ddyrannu gan y llywodraeth nesaf ar ôl etholiad y Senedd. 

Dywedodd y Cynghorydd Andrew Morgan OBE, Arweinydd Grŵp Llafur CLlLC: 

“Mae hwn yn welliant i’w groesawu iawn ar y setliad drafft gwreiddiol. Mae’r £112.8m ychwanegol ar gyfer llywodraeth leol a gyhoeddwyd fel rhan o’r cytundeb cyllideb ehangach yn arbennig o groesawgar ac yn cryfhau’r sefyllfa ymhellach. 

“Hoffwn ddiolch i Lywodraeth Lafur Cymru a’r gwrthbleidiau sydd wedi gweithio gyda’i gilydd, gan ymateb i’r achos a wnaed gan y CLlLC a llywodraeth leol am fwy o gyllid ar gyfer ein gwasanaethau lleol hanfodol. Mae’r cynnydd i gynnydd o 4.5% ar gyfartaledd yn fan cychwyn llawer cryfach i gynghorau wrth i ni gynllunio ar gyfer y flwyddyn nesaf. 

“Mae’r pwysau mewn gofal cymdeithasol, digartrefedd ac addysg yn parhau i fod yn hynod heriol, ond bydd y ffigurau sydd wedi’u diweddaru heddiw yn gwneud gwahaniaeth ystyrlon ac yn rhoi mwy o hyder i gynghorau ddiogelu gwasanaethau hanfodol. 

“Byddwn nawr yn gweithio trwy’r manylion ac yn parhau i drafod yn adeiladol yn ystod y cyfnod ymgynghori. Mae hwn yn gam cadarnhaol ymlaen a bydd yn cael ei groesawu’n eang ar draws llywodraeth leol Cymru.” 

Dywedodd y Cynghorydd Mark Pritchard, Arweinydd Grŵp Annibynnol CLlLC: 

“Mae’r setliad drafft gwell yn cael ei groesawu ac mae’n dangos bod Llywodraeth Cymru wedi derbyn llawer o’r pryderon a’r materion a godwyd gan awdurdodau lleol. 

“Mae’r buddsoddiad ychwanegol a gyhoeddwyd ar gyfer iechyd a gofal cymdeithasol yn gadarnhaol, ond mae graddfa’r galw yn y gwasanaethau hyn yn parhau i fod yn fwy na’r adnoddau sydd ar gael. Felly, er bod hwn yn gam i’r cyfeiriad cywir, mae’n rhaid i ni fod yn glir nad yw hyn yn datrys yr heriau ariannol difrifol y mae cynghorau yn eu hwynebu. 

“Yn y pen draw, mae hyn yn parhau i fod yn brin o’r hyn sydd ei angen i roi llywodraeth leol ar sail gynaliadwy. Byddwn yn parhau i wneud yr achos am raddfa’r pwysau sy’n wynebu cynghorau yn ystod y cyfnod ymgynghori hwn.” 

Dywedodd y Cynghorydd Gary Pritchard, Arweinydd Grŵp Plaid Cymru CLlLC: 

“Bydd y cynnydd yn y setliad drafft yn ddefnyddiol i gynghorau, yn enwedig y rhai sy’n delio â chostau cyflenwi uwch mewn ardaloedd gwledig a lled-wledig. Bydd yn darparu rhywfaint o gymorth ychwanegol mawr ei angen wrth i awdurdodau lywio pwysau ariannol dwys. 

“Mae’r ymrwymiad i gyllid cyfalaf pellach ar gyfer y llywodraeth nesaf hefyd yn bwysig i’r awdurdodau gwledig hynny, lle mae seilwaith sy’n heneiddio a chostau cyflenwi uwch yn rhoi pwysau ychwanegol ar gyllidebau. 

“Wedi dweud hynny, mae’r materion sylfaenol sy’n wynebu llywodraeth leol yn parhau i fod yn strwythurol, nid dros dro. Hyd yn oed gyda llawr o 4%, mae’r bwlch rhwng angen ac adnoddau yn parhau i ehangu, yn enwedig ar gyfer ardaloedd gwledig lle mae costau darparu gwasanaethau yn uwch. 

“Mae hwn yn gam cadarnhaol sy’n dangos gwir werth pleidiau sy’n gweithio gyda’i gilydd er lles cymunedau ledled Cymru. Mae cyfraniad Plaid Cymru wrth gyrraedd y cytundeb hwn wedi bod yn bwysig wrth sicrhau gwell canlyniad i gynghorau.” 

Dywedodd y Cynghorydd Jake Berriman, Arweinydd Grŵp y Democratiaid Rhyddfrydol CLlLC: 

“Mae’r setliad drafft wedi’i ddiweddaru hwn yn cynnig mwy o sicrwydd i gynghorau wrth iddynt gynllunio ar gyfer y flwyddyn i ddod, a bydd hynny’n cael ei groesawu ledled Cymru. Bydd y cynnydd yn helpu awdurdodau i gynnal gwasanaethau hanfodol, yn enwedig y rhai sy’n cefnogi preswylwyr agored i niwed. 

“Bydd y buddsoddiad ehangach a gyhoeddwyd ar gyfer gwasanaethau cyhoeddus, gan gynnwys gofal cymdeithasol, hefyd yn cefnogi cynghorau wrth iddynt weithio i ddiwallu anghenion eu cymunedau. 

“Mae pob cymuned yn wynebu pwysau gwahanol, ac mae’r sefyllfa well hon yn rhoi sylfaen well i gynghorau ymateb i’r anghenion lleol hynny. Mae’n ddatblygiad adeiladol yn ystod cyfnod heriol iawn i wasanaethau cyhoeddus. 

“Byddwn yn parhau i weithio’n gadarnhaol gyda Llywodraeth Cymru yn ystod yr ymgynghoriad i sicrhau bod cynghorau yn gallu gwneud penderfyniadau gwybodus sy’n diogelu gwasanaethau ac yn cefnogi cymunedau.” 

“Mae Cyllideb heddiw yn dangos cydnabyddiaeth gadarnhaol o bwysigrwydd tegwch a gwasanaethau cyhoeddus cryf. Mae dod â’r cap budd-dal dau blentyn i ben yn gam sylweddol ymlaen a fydd yn helpu miloedd o deuluoedd ac yn mynd i’r afael â thlodi plant. Bydd cynghorau hefyd yn croesawu’r £500 miliwn ychwanegol ar gyfer gwasanaethau cyhoeddus, ochr yn ochr â’r £5 biliwn sydd eisoes wedi’i gyhoeddi. 

“Mae’r hyblygrwydd cyllidol newydd i Gymru yn ddatblygiad pwysig, gan roi mwy o allu i Lywodraeth Cymru gynllunio a buddsoddi’n gynaliadwy, a fydd o fudd i wasanaethau lleol sydd dan bwysau difrifol. 

“Er bod y setliad llywodraeth leol dros dro, a gyhoeddwyd gan Lywodraeth Cymru yr wythnos hon, yn darparu rhywfaint o sicrwydd i gyllidebau cynghorau, nid yw’n agos at fynd i’r afael â’r bwlch o £560 miliwn sy’n wynebu gwasanaethau lleol. 

“Edrychwn ymlaen at weithio’n agos gyda Llywodraeth Cymru i sicrhau bod y cyllid hwn yn gwella’r setliad dros dro ac yn cefnogi’r gwasanaethau hanfodol y mae ein cymunedau’n dibynnu arnynt.” 

Mae Llywodraeth Cymru wedi cadarnhau setliad o £6.4bn ar gyfer y flwyddyn nesaf, gan roi cynnydd o 2.7% ar gyfartaledd i gynghorau. Bydd llawr cyllidol o 2.3% wedi’i ariannu’n llawn yn sicrhau nad oes unrhyw awdurdod lleol yn derbyn llai na hyn. 

Yn ogystal â’r setliad craidd, mae Llywodraeth Cymru hefyd wedi cyhoeddi dros £1.3bn mewn grantiau refeniw a mwy na £1.08bn mewn buddsoddiad cyfalaf ar gyfer llywodraeth leol. 

Dywedodd y Cynghorydd Andrew Morgan OBE, Arweinydd Grŵp Llafur CLlLC: 

“Er bod angen i ni nawr fynd trwy’r ffigurau yn fanwl, mae’r setliad drafft hwn yn cynnig rhywfaint o sefydlogrwydd ar adeg pan fo gwasanaethau lleol o dan bwysau parhaus. Mae’r cynnydd cyfartalog yn dangos bod Llywodraeth Cymru yn cydnabod y straen y mae cynghorau yn ei wynebu. 

“Ond nid yw sefydlogrwydd yn dileu’r pwysau eu hunain. Mae costau gofal cymdeithasol, digartrefedd, addysg a gweithlu yn parhau i godi’n gyflymach nag y gall adnoddau gadw i fyny. Bydd angen i gynghorau wneud dewisiadau anodd o hyd, ac mae hynny’n parhau i fod yn bryder. 

“Byddwn yn parhau i weithio’n adeiladol gyda Llywodraeth Cymru dros yr wythnosau nesaf ar drafodaethau ar y gyllideb, gan ein bod wedi bod yn glir y bydd angen cyllid ychwanegol i gynyddu’r setliad terfynol i helpu i ddiogelu a chynnal gwasanaethau. Ein nod ar y cyd yw cynnal y gwasanaethau hanfodol y mae pobl yn dibynnu arnynt bob dydd, ac i wneud hynny mewn ffordd sy’n deg ac yn gynaliadwy yn y tymor hir.” 

Dywedodd y Cynghorydd Mark Pritchard, Arweinydd Grŵp Annibynnol CLlLC: 

"Rwy'n annog Llywodraeth Cymru yn gryf i edrych eto ar y realiti sy'n wynebu cynghorau ac i gynyddu'r setliad terfynol. Heb gymorth ychwanegol, bydd y straen ar gynghorau i ddarparu gwasanaethau hanfodol i'r cyhoedd yn dod yn anghynaladwy. Bydd y pwysau ar weithluoedd cynghorau yn gwaethygu a bydd diswyddiadau yn anochel." 

Dywedodd y Cynghorydd Gary Pritchard, Arweinydd Grŵp Plaid Cymru CLlLC: 

“Mae llywodraeth leol wedi bod yn rhybuddio ers peth amser bod y pwysau ar wasanaethau craidd bellach yn strwythurol, nid dros dro. Nid yw’r cynnydd hwn yn cadw i fyny â’r grymoedd sylfaenol sy’n gyrru’r galw. 

“Mae llawer o gynghorau eisoes yn gweithredu ar derfynau’r hyn sy’n ddiogel neu’n gynaliadwy. Hyd yn oed gyda llawr cyllid, mae’r bwlch rhwng angen ac adnoddau yn parhau i ehangu, ac mae hynny’n peri risgiau gwirioneddol i wydnwch gwasanaethau, yn enwedig mewn ardaloedd gwledig. Mae angen diwygio’r fformiwla ariannu. 

“Mae angen i ni weld setliad terfynol sy’n adlewyrchu’n wirioneddol y pwysau y mae cynghorau yn eu hwynebu, ochr yn ochr ag eglurder ar sut y bydd cynnydd costau ehangach yn cael ei gefnogi. Heb hynny, bydd awdurdodau lleol ledled Cymru yn parhau i fod ar dir ansicr iawn.” 

Dywedodd y Cynghorydd Jake Berriman, Arweinydd Grŵp y Democratiaid Rhyddfrydol CLlLC: 

“Mae cynghorau’n gweithio’n galed i ddiogelu gwasanaethau, ond mae’r galw yn codi’n llawer cyflymach nag adnoddau, yn enwedig mewn gofal cymdeithasol a gwasanaethau i breswylwyr agored i niwed. Bydd y setliad hwn yn dal i adael llawer o awdurdodau yn cael trafferth cadw i fyny â’r galw hwnnw. 

“Mae hefyd yn bwysig cydnabod bod pob cymuned yn wynebu heriau gwahanol. Mae ardaloedd gwledig a lled-wledig yn delio â chostau cyflenwi uwch a phwysau daearyddol nad yw codiad canrannol gwastad yn adlewyrchu’n syml. 

“Edrychaf ymlaen at barhau â’r trafodaethau gyda Llywodraeth Cymru yn ystod y cyfnod ymgynghori. Mae angen setliad ar gymunedau sy’n cydnabod y pwysau gwirioneddol ar lawr gwlad ac yn rhoi cyfle teg i gynghorau gynllunio ymlaen llaw.” 

Mewn llythyr at y Canghellor a'r Prif Ysgrifennydd cyn yr adolygiad, anogodd arweinwyr grwpiau gwleidyddol CLlLC a Llefarydd ar Gyllid Llywodraeth y DU i gydnabod rôl ganolog gwasanaethau lleol wrth gyflawni twf - o ysgolion a gofal cymdeithasol i gefnogaeth busnes a thrafnidiaeth - ac i ddarparu'r cyllid a'r hyblygrwydd sydd eu hangen i sicrhau eu dyfodol.

Er bod cyhoeddiadau Llywodraeth y DU yn cynnwys buddsoddiad sylweddol mewn trafnidiaeth ranbarthol Lloegr, mae arweinwyr llywodraeth leol Cymru yn galw am fuddsoddiad teg yn seilwaith rheilffyrdd Cymru a chanlyniadau Barnett llawn o brosiectau cyfalaf mawr. Mae gwariant cynghorau lleol ar ffyrdd a gwasanaethau bysiau wedi gostwng mewn termau real ers dros ddegawd, gan gyfyngu ar fynediad pobl i waith, addysg a gwasanaethau.

Mae cynghorau hefyd wedi croesawu cynnydd ar symleiddio ac integreiddio ffrydiau cyllido ledled y DU ac yn parhau i gefnogi mwy o hyblygrwydd cyllidol i Lywodraeth Cymru, yn enwedig o ran benthyca a chronfeydd wrth gefn. Mae arweinwyr yn dadlau bod cyllid aml-flwyddyn a llai o botiau cyllido cystadleuol yn hanfodol i alluogi cynllunio buddsoddi hirdymor ac i gynnal gwasanaethau lleol hanfodol.

Mae nhw hefyd wedi croesawu cadarnhad bod disgwyl i lefelau cyllid ar gyfer ymyriadau gan gynnwys cydlyniant cymunedol, adfywio a gwella'r maes cyhoeddus aros yr un fath mewn termau arian parod ag o dan y Cronfa Ffyniant Gyffredin yn 2025/26, er eu bod yn nodi, er gwaethaf ymrwymiadau cyn Brexit, fod y rhain yn sylweddol is nag a dderbyniwyd o dan raglenni blaenorol yr UE. Bydd angen i Arweinwyr y Cyngor nawr weithio trwy'r manylion gydag Llywodraeth y DU a Llywodraeth Cymru, ac maent yn awyddus i ymgysylltu â'r ddwy lywodraeth cyn gynted â phosibl.

Cyhoeddodd Llywodraeth y DU hefyd y bydd £118 miliwn o gyllid yn cael ei ddarparu dros dair blynedd i gefnogi diogelwch tipiau glo yng Nghymru - ymrwymiad sydd wedi cael ei groesawu gan gynghorau fel cam pwysig wrth fynd i'r afael â'r etifeddiaeth hirsefydlog hon.

Er gwaethaf cynlluniau buddsoddi seilwaith y llywodraeth, mae CLlLC yn rhybuddio na all gwariant cyfalaf ar ei ben ei hun ddisodli'r cyllid refeniw craidd y mae cynghorau'n dibynnu arno i redeg gwasanaethau bob dydd.

Dywedodd y Cynghorydd Anthony Hunt, llefarydd ar Gyllid CLlLC:

"Mae'n dda gweld yr Adolygiad Gwariant hwn yn cynnwys buddsoddiad mewn pethau sy'n bwysig i bobl - fel seilwaith rheilffyrdd, sy'n helpu i gysylltu cymunedau ac yn creu cyfleoedd newydd. Gyda'r gefnogaeth gywir ar waith, gall cynghorau yng Nghymru wneud hyd yn oed mwy i ddarparu'r gwasanaethau y mae pobl yn dibynnu arnynt ac yn helpu i sbarduno twf lleol.

"Rydym hefyd yn croesawu'r symudiad tuag at gyllid tymor hwy a mwy hyblyg. Mae hynny'n rhoi'r sicrwydd sydd ei angen arnom i gynllunio ymlaen llaw a gwneud y gorau o bob punt."

"Rydym yn croesawu'r arwyddion o ymagwedd fwy cydweithredol a chydnabyddiaeth o bwysigrwydd gwasanaethau cyhoeddus. Gwnaeth cyllidebau Llywodraeth Cymru a Llywodraeth y llynedd wahaniaeth gwirioneddol i wasanaethau lleol, o ysgolion i wasanaethau gofal cymdeithasol ac amgylcheddol. Rydym am barhau â'r cyfeiriad cadarnhaol hwnnw drwy weithio mewn partneriaeth â'r ddwy lywodraeth i droi blaenoriaethau a rennir yn ganlyniadau diriaethol i bobl ledled Cymru."

DIWEDD –

Dywedodd y Cynghorydd Andrew Morgan OBE, Arweinydd CLlLC: 
"Tra y byddwn yn cymryd amser i ystyried y manylion, rwy'n croesawu'n fawr yr ymrwymiad gan Lywodraeth Cymru i gefnogi llywodraeth leol. Mae’r setliad y flwyddyn nesaf dros £1bn fwy nag y byddai wedi bod o dan lywodraeth flaenorol y DU, sy'n brawf o newid cyfeiriad pendant a fydd yn helpu i gefnogi gwasanaethau cyhoeddus a chymunedau. 

"Serch hynny, ni ellir dadwneud dros ddegawd o doriadau ffyrnig a diffyg buddsoddiad yn y sector gyhoeddus dros nos mewn un setliad. Mae llywodraeth leol wedi ymrwymo'n llwyr i barhau i weithio mewn partneriaeth agos â llywodraethau Cymru a'r DU i sicrhau gwasanaethau lleol hanfodol ar gyfer y dyfodol fel eu bod yn dal yno i gefnogi'r rhai sydd eu hangen. Diolch i Ysgrifennydd y Cabinet dros Dai a Llywodraeth Leol am ei hymgysylltiad agos â ni a byddaf yn edrych ymlaen at barhau â'n deialog adeiladol yn ystod y cyfnod ymgynghori." 

Dywedodd y Cynghorydd Mark Pritchard, Arweinydd Grŵp Annibynnol CLlLC:
"Er ein bod wedi croesawu ymgysylltiad â Llywodraeth Cymru, mae hwn yn setliad siomedig sydd ddim yn mynd i'r afael â'r bwlch o £560m yng nghyllid cynghorau ar gyfer 2025-26. Mae gan awdurdodau lleol ddyletswydd statudol i gyflwyno cyllidebau cytbwys. Er mwyn cyflawni hyn, fe allen nhw nawr gael eu gorfodi i sefyllfa 'dewis Sophie' i gwrdd â'r diffyg - naill ai i edrych eto ar lefelau'r Dreth Gyngor i godi refeniw, neu i ystyried toriadau i wasanaethau bob dydd leihau gwariant. Byddai hyn yn ychwanegol i’r penderfyniadau amhosibl y mae cynghorau eisoes yn eu cymrud oherwydd maint yr heriau cyllid a diffyg buddsoddiad cronig yn y sector gyhoeddus. 

"Mae'n amlwg nad yw'r sefyllfa yn gynaliadwy. Rwy'n annog Llywodraeth Cymru i ystyried r setliad ac archwilio'r holl lwybrau sydd ar gael iddynt i fuddsoddi yn ein gwasanaethau lleol hanfodol. Dim ond gyda chyllid hirdymor a chynaliadwy y gall cynghorau gefnogi trigolion, cymunedau a busnesau, a helpu i gyflawni uchelgeisiau cenedlaethol." 

Dywedodd y Cynghorydd Darren Price, Arweinydd Grŵp Plaid Cymru CLlLC: 
"Mae llywodraeth leol wedi bod yn glir o'r rhagolygon ariannol llwm ar gyfer gwasanaethau lleol. Mae'n amlwg nad yw'r cynnydd cyfartalog o 4.3% a gyhoeddwyd ar gyfer y flwyddyn nesaf gan Lywodraeth Cymru yn cyrraedd y pwysedd o 7% sydd ar gyllidebau'r cyngor. 

"Oni bai bod Llywodraeth Cymru yn cynyddu'r cyllid sydd ar gael i gynghorau lleol yn y gyllideb derfynol, bydd yn rhaid i gynghorau ledled Cymru wneud toriadau pellach i wasanaethau a chynnydd sylweddol yn nhreth y Cyngor er mwyn mantoli cyllidebau. 

"Gallai'r setliad hwn fod yn achos dillad newydd yr ymerawdwr, o gofio ein bod yn dal i aros am eglurder o ran cyllid ar gyfer cyfraniadau Yswiriant Gwladol cyflogwyr. Mae'r cynnydd yn cynrychioli pwysedd o £109m mewn costau uniongyrchol, gyda £44m o bwysau ar gyfer comisiynu gofal cymdeithasol. Mae gwir angen cadarnhad arnom o'r cyllid hwnnw i sicrhau bod gennym hyder wrth gynllunio ein cyllidebau. 

"Mae angen i Lywodraeth Cymru ymateb yn llawn i'r pwysau gwariant sy'n wynebu awdurdodau lleol. Nid yw'r gyllideb ddrafft hon yn gwneud hynny. Mae angen eglurder ynglŷn â chefnogaeth Yswiriant Gwladol, ac mae hefyd angen cynnal trafodaethau i sicrhau cefnogaeth ychwanegol i awdurdodau sy'n disgyn ar ben isaf yr ystod yn y setliad." 

Dywedodd y Cynghorydd James Gibson-Watt, Grŵp Democratiaid Rhyddfrydol Cymru CLlLC: 
"Rydyn ni'n gwybod bod y pwrs cyhoeddus yn brin iawn, gyda phob lefel o lywodraeth yn gorfod wynebu penderfyniadau anodd. Fodd bynnag, bydd y setliad hwn yn bilsen anodd i lawer o awdurdodau ei lyncu. Mae'r galw ar wasanaethau fel gofal cymdeithasol, addysg a thai yn cynyddu'n gyson. Heb yr arian sydd ei angen i fynd i'r afael â'r gofynion hynny a chostau cynyddol, bydd gallu ein gwasanaethau lleol hanfodol i gyflawni dyletswyddau statudol, a chefnogi anghenion trigolion, yn cael ei rwystro'n ddifrifol.  

"Mae yna hefyd amrywiad sylweddol yn lefelau'r cynnydd ar draws y 22 awdurdod, yn amrywio rhwng 5.6% a 2.8%. Bydd cynghorau sy'n derbyn cynnydd llai na'r cyfartaledd yn teimlo'n arbennig o agored i'r heriau ariannol difrifol sy'n wynebu gwasanaethau lleol. Dyna pam mae angen i ni weld llawr cyllido yn cael ei gyflwyno i helpu'r awdurdodau hyn. Edrychaf ymlaen at gyflwyno'r achos hwnnw i Ysgrifennydd y Cabinet a'i chydweithwyr yn y llywodraeth yn ystod y cyfnod ymgynghori." 

Gan ymaros cyhoeddi’r setliad, dywedodd y Cynghorydd Anthony Hunt, Llefarydd Cyllid CLlLC:

"Mae cymunedau ledled Cymru wedi cael eu bwrw'n sylweddol yn ddiweddar gan ddinistr stormydd Bert a Darragh. Mae ein meddyliau i gyd gyda'r trigolion a'r busnesau sydd wedi cael eu heffeithio.

"Rydyn ni wedi gweld timau'r cyngor, ochr yn ochr â gweithwyr brys, yn mynd y tu hwnt i ddyletswydd yn ymateb i'r stormydd ffyrnig. O ddelio â'r difrod a'r peryglon uniongyrchol a achosir gan y stormydd, helpu gyda gwacáu, a sefydlu llochesi dros nos, rydym wedi gweld gwerth gwirioneddol ein cynghorau.

"Bob dydd, mae cynghorau wrth galon ein cymunedau. Maent yn darparu gwasanaethau lleol hanfodol sy'n gwneud gwir wahaniaeth i fywydau pobl - boed hynny'n cefnogi plant ac oedolion hŷn sy'n agored i niwed, darparu addysg o safon uchel, neu'n mynd i'r afael â digartrefedd. Ond mae nhw'n wynebu bwlch cyllidebol o £560m dros y flwyddyn nesaf yn unig oherwydd costau cynyddol, pwysau cyflog, a'r galw cynyddol ar wasanaethau. Os na chaiff ei drin, byddai'r diffyg hwnnw yn cyfateb i gynnydd o 26% yn Nhreth y Cyngor.

"Trwy CLlLC, mae cynghorau wedi gweithio'n agos ac yn adeiladol gyda Llywodraeth Cymru i gyflwyno'r achos dros ariannu ac i sicrhau atebion cynaliadwy.

"Rydyn ni'n gwybod bod y pwysau ar gyllid cyhoeddus yn ddifrifol, ond gyda'r gefnogaeth ariannol gywir sy'n mynd i'r afael â maint y pwysau, gall cynghorau gefnogi trigolion, cymunedau a busnesau, helpu i gyflawni uchelgeisiau cenedlaethol, a pharhau i ddarparu gwasanaethau hanfodol sy'n gwella bywydau bob dydd."

DIWEDD –

Y Cynghorydd Andrew Morgan OBE, Arweinydd Grŵp Llafur:

"Rydym yn croesawu'r cyhoeddiad heddiw ar ddiwygio system y dreth gyngor sydd wedi bod angen diweddariad am amser hir. Dylai'r diwygiad hwn helpu i sicrhau ei fod yn decach ac yn fwy cynaliadwy. Mae'n dda gweld bod y penderfyniad hwn yn dod ar ôl ymgynghori helaeth gan fod angen iddo adlewyrchu lleisiau cynghorau a phobl Cymru. Rhaid i unrhyw newidiadau a wneir roi blaenoriaeth i les ein cymunedau a diogelu gwasanaethau lleol hanfodol."

Y Cynghorydd Mark Pritchard, Arweinydd Grŵp Annibynnol:

“Mae’r dirwedd ariannol bresennol, ar gyfer cynghorau a dinasyddion yn bendant yn llwm ac felly mae’n rhaid i unrhyw benderfyniadau ar y trethi y mae unigolion a theuluoedd yn eu talu gael eu gwneud trwy gydweithio ystyrlon a rhaid iddynt fod yn dryloyw. Mae’n gywir fod trethdalwyr yn cael cyfle rheolaidd i ymgysylltu â’r broses ailbrisio ac rwy’n falch o weld bod y Bil hwn yn caniatáu hynny. Yn fy marn i, byddai wedi bod yn well i’r diwygiad hwn ddigwydd yn gynharach na’r amserlen a awgrymwyd yn 2028, ond rwy’n cydnabod bod yn rhaid i’r Llywodraeth wrando ar y consensws cyffredinol a adlewyrchir ym mhob ymgynghoriad ystyrlon.”

Y Cynghorydd Llinos Medi, Arweinydd Grŵp Plaid Cymru:

"Mae cyhoeddi amserlen ar gyfer diwygio'r dreth gyngor yn gam sylweddol ymlaen wrth fynd i'r afael ag anghenion esblygol ein cymunedau. Mae ymrwymo i ailbrisio rheolaidd a gweithredu gwelliannau erbyn diwedd tymor presennol y Senedd yn rhan allweddol o'n Cytundeb Cydweithredu gyda Llywodraeth Cymru ac yn dangos ein hymroddiad i greu system drethiant ymatebol.”

Y Cynghorydd Andrew Parkhurst, Arweinydd Grŵp y Democratiaid Rhyddfrydol:

“Mae pob awdurdod lleol yn gytûn bod angen treth gyngor decach. Mae’r diwygiad hwn yn enghraifft wych o Lywodraeth Cymru a llywodraeth leol yn cydweithio ar gyfer cymunedau Cymru, fel y gwelsom yn y gweithgorau a’r fforymau partneriaeth niferus a helpodd i lunio’r newid hwn.”

DIWEDD –

Gan adleisio galwadau tebyg gan Lywodraeth Cymru, mae CLlLC yn haeru y dylai’r Canghellor ganolbwyntio’n bennaf ar flaenoriaethu buddsoddiadau mewn gwasanaethau cyhoeddus hanfodol y mae pob un ohonom yn dibynnu arnynt. 

Dywedodd y Cynghorydd Anthony Hunt, Llefarydd Cyllid CLlLC:

“Rydym yn bryderus iawn am oblygiadau Cyllideb y Gwanwyn i gymunedau ledled Cymru. 

“Mae’r Canghellor yn sôn am wariant gwastraffus, ond y gwir amdani yw bod cynghorau ar eu gliniau diolch i’w Lywodraeth, gyda gwariant dewisol yn cael ei dorri hyd at 40% ar ôl addasu ar gyfer chwyddiant. Mae'r gwasanaethau cyhoeddus lleol a ddarperir gan gynghorau yn profi pwysau ariannol digynsail ac mae cynghorau'n ystyried pob llwybr posibl i fantoli cyllidebau. Er y gallant ymdopi yn y tymor byr, mae pryder difrifol ynghylch goroesiad gwasanaethau lleol hanfodol. Mae disgwyl i awdurdodau lleol gyflawni mwy gyda llai o gyllid, felly ni ellir gorbwysleisio’r straen ar gynghorau. 

“Bydd diffyg buddsoddiad mewn llywodraeth leol ond yn cynhyrchu canlyniadau gwaeth i gymunedau a bydd yn effeithio ar allu cynghorau i ariannu ysgolion a gofal cymdeithasol, adeiladu tai cymdeithasol a buddsoddi yn y newid i sero net. 

“Diolch i’r Gyllideb hon, bydd cymunedau Cymru yn profi cynnydd yn y Dreth Gyngor ond gallant ddisgwyl gweld llai am eu harian. Gallai hyn gael effaith ddinistriol ar unigolion, teuluoedd, a chymunedau ledled Cymru gan fod hyn yn ychwanegu at y pwysau a deimlwyd eisoes oherwydd yr argyfwng costau byw a chyfraddau chwyddiant uchel. Mae'r gwasanaethau sy'n sail i wead cymdeithas dan straen. 

“Mae angen ariannu’r GIG a gofal cymdeithasol ar sail gyfartal gan eu bod yn rhan o’r un system a bod ganddynt bwysau tebyg. Er gwaethaf y cyllid ychwanegol a gyhoeddwyd ar gyfer y GIG, mae gofal cymdeithasol yn parhau i gael ei danariannu a’i ddiystyru’n ddifrifol, gan waethygu’r pwysau presennol ar awdurdodau lleol yn ogystal â chynyddu’r baich ar y gwasanaeth iechyd.” 

Y mis diwethaf, cyhoeddodd Lywodraeth y DU y byddai’r setliad llywodraeth leol yn Lloegr yn cael ei gynyddu £600m, yn bennaf i ymateb i bwyseddau gofal cymdeithasol, gan arwain at ddyraniad cyllid canlyniadol o thua £25m i Gymru.

Bydd y cyllid yn helpu i gefnogi’r gweithlu gofal cymdeithasol, ysgolion, ac i gefnogi cynghorau i fynd i’r afael â phwyseddau o fewn cymunedau lleol.

Dywedodd y Cynghorydd Andrew Morgan OBE, Arweinydd CLlLC:

“Rydyn ni’n croesawu’r cyhoeddiad heddiw o £25m ychwanegol i awdurdodau lleol gan Lywodraeth Cymru. Rydyn ni’n ddiolchgar i’r Gweinidog am wrando i’r achos a waned gan CLlLC ac awdurdodau lleol i gefnogi gwasanaethau lleol sydd dan bwysau aruthrol, gan gynnwys cefnogi’r rhai mwyaf bregus trwy ddarparu gwasanaethau gofal cymdeithasol.

“Ond mae graddfa’r pwyseddau’n golygu fod llywodraeth leol yn parhau i wynebu bwlch o £432m, gan olygu y bydd yn rhaid cymryd penderfyniadau anodd gan gynnwys codi lefelau’r Dreth Gyngor ac o ran darparu gwasanaethau.”

Dywedodd y Cynghorydd Anthony Hunt, Llefarydd CLlLC dros Gyllid:

“Rwy’n falch i glywed cyhoeddiad Llywodraeth Cymru heddiw am gyllid ychwanegol i gefnogi gwasanaethau hollbwysig megis gofal cymdeithasol, y gweithlu ac ysgolion. Bydd deialog CLlLC yn parhau gyda Llywodraeth Cymru, ac fe fyddwn ni’n troi ein gorwelion tuag at Gyllideb y Gwanwyn Llywodraeth y DU am gefnogaeth gynaliadwy i helpu ymhellach i leddfu’r pwyseddau cyllidebol sy’n cael eu profi gan gwasanaethau lleol hanfodol.”

Dywedodd y Cynghorydd Llinos Medi, Arweinydd Grwp Plaid Cymru:

“Dwi’n ddiolchgar i’r Gweinidog am ei hymgysylltu adeiladol gyda llywodraeth leol. Tra bod unrhyw gyllid i’w groesawu, mae’n glir na fydd y dyraniad yma’n cyffwrdd ochrau’r tyllau du cegrwth yng nghyllidebau ein gwasanaethau lleol. Mae gan gynghorau ddyletswydd gyfreithiol i gyflwyno cyllidebau cytbwys. Gan ystyried lefelau chwyddiant eithriadol, costau cynyddol, a mwy a mwy o alw ar ein gwasanaethau, mae’r orchwyl honno’n brysur fod yn amhosib.

“Siomedig yw gweld na fydd mwy o gyllid yn cael ei ddarparu i ariannu’r cynnydd mewn cyflogau athrawon. Golyga hyn y bydd disgwyl i lywodraeth leol i dalu am gost polisi Llywodraeth Cymru allan o goffrau bregus ein cynghorau.”

Dywedodd y Cynghorydd Mark Pritchard, Arweinydd Grwp Annibynnol CLlLC

“Ers cychwyn y cynni ariannol, mae cynghorau wedi colli dros £1bn o’u cyllidebau. Dyna golli £1bn o wasanaethau beunyddiol allweddol megis gofal cymdeithasol, ysgolion, datblygu economaidd, a gwasanaethau amgylcheddol i enwi ond rhai. Bydd y cyllid a gyhoeddwyd heddiw yn gwneud fawr ddim i gwrdd â’r bylchau cyllidebol enfawr yn ein cyllidebau.

“Mae’n glir bod angen ar fyrder am ymrwymiad gan lywodraethau Cymru a’r DU am gyllid cynaliadwy, hir-dymor i helpu i amddiffyn gwasanaethau ein cynghorau sy’n cefnogi ac yn gwella bywydau cymaint o bobl yn ein cymunedau.”  

“Mae’r cyhoeddiad heddiw y bydd cynghorau yn Lloegr yn derbyn £600m yn ychwanegol yn profi ni ellir mwyach anwybyddu’r argyfwng ariannu llywodraeth leol. Rydyn ni’n croesawu’r ffaith y bydd y rhan fwyaf o’r cyllid yma yn cael ei dargedu at ddarparu gwasanaethau gofal cymdeithasol allweddol i’r rhai mwyaf bregus”

“Mae’n hollbwysig nawr fod yr arian canlyniadol sy’n deillio o’r cyhoeddiad heddiw yn cael ei basio ymlaen yn llawn i gynghorau Cymru i helpu ein gwasanaethau gofal cymdeithasol ac i gyllido ein ysgolion.”

DIWEDD -

“Roeddem ni’n gwybod y byddai hwn yn setliad heriol, ac yn cydnabod ymdrechion Llywodraeth Cymru wrth geisio amddiffyn gwasanaethau cyhoeddus rheng flaen i raddau. Ond llwm yw’r rhagolwg i wasanaethau lleol o hyd sydd yn cael eu heffeithio’n ddifrifol gan gostau cynyddol. Er bod chwyddiant yn arafu, mae’n dal i olygu ein bod ni i gyd yn cael llai am ein harian nawr nag yn y gorffennol, ac mae hyn yn wir i gynghorau hefyd. Roedd cyfle gan Lywodraeth y DU i fynd i’r afael â’r bwlch cyllidol yma yn Natganiad yr Hydref, ond fe wnaethon nhw ddewis peidio ei gymryd. Golyga’r ffaith na chafwyd arian ychwanegol i ysgolion a gofal cymdeithasol na fydd arian canlyniadol yn llifo i Gymru. Bydd yn rhaid cymryd penderfyniadau anodd i sicrhau bod cynghorau yn cwrdd â’u dyletswydd cyfreithiol i osod cyllidebau cytbwys.”

“Rydym ni wedi croesawu perthynas glós, adeiladol gyda’r Gweinidog a’i chydweithwyr. Byddwn yn edrych ymlaen i gydweithio’n agos â hi a gweddill Llywodraeth Cymru i lywio trwy’r amseroedd cythryblus ar gyfer ein gwasanaethau lleol hanfodol ac i reoli’r effeithiau posibl ar ein cymunedau.”

Dywedodd y Cynghorydd Llinos Medi, Arweinydd Grŵp Plaid Cymru:

“Gellir gweld yn glir, mewn cynnydd mewn galw am wasanaethau fel gofal cymdeithasol i oedolion, gwasanaethau plant, a thai, fod angen gwasanaethau lleol yn fwy nag erioed mewn argyfwng Costau Byw sydd yn effeithio’n wael ar ein cymunedau. Ond, er ein bod ni’n gwerthfawrogi’r amgylchiadau anodd i Lywodraeth Cymru, ni fydd y setliad yma’n gwneud llawer i leddfu’r pwysau ar wasanaethau. Mae’n siomedig nad oes cyllid ychwanegol wedi ei glustnodi i ariannu’r cynnydd mewn cyflogau i athrawon, sydd yn golygu y bydd disgwyl i gynghorau i gwrdd â’r gost o ymrwymiad ariannol sydd wedi ei wneud gan Lywodraeth Cymru ei hun.”

“Ers cychwyn y cynni ariannol, mae dros £1bn wedi ei golli o goffrau llywodraeth lleol. Mae cynghorau wedi gweithio’n ddygn i ganfod arbedion effeithlonrwydd a lleihau costau, ond mae’r arbedion rhwydd hynny wedi hen fynd. Does dim posib i lywodraeth leol barhau i wneud toriadau cyllidebol sylweddol heb effeithiau difrifol ar hyfywedd ein gwasanaethau ni.”

Dywedodd y Cynghorydd Mark Pritchard, Arweinydd Grŵp Annibynnol CLlLC:

“Ers tro, mae cynghorau wedi rhybuddio am y pwyseddau aruthrol sy’n eu wynebu wedi cyn gymaint o flynyddoedd o doriadau. Yn anffodus, dyw’r setliad heddiw ddim yn darparu digon o gyllid i gwrdd â phwyseddau costau a galw eithriadol fydd yn cyflwyno heriau difrifol y flwyddyn nesaf o ran gosod cyllidebau cytbwys, yn ôl y gofyniad cyfreithiol. Tra ei bod hi’n ymddangos bod 3.1% o hwb mewn cyllid craidd, mae toriadau dwfn i grantiau – a gyda dim arian ychwanegol i gwrdd â’r cynnydd mewn cyflog athrawon – yn golygu y bydd cynghorau mewn gwirionedd yn derbyn llawer yn llai na hyn.

“Dyw defnyddio arian ‘diwrnod glawog’ wrth gefn ddim yn ateb cynaliadwy i lenwi bylchau cyllidebol cynyddol a fydd yn dod i’r amlwg bfwyddyn ar ôl blwyddyn. Yr unig ateb i gwrdd â chostau a galw cynyddol ydi i lwyr gydnabod a chwrdd â’r pwyseddau cyllidebol i lywodraeth leol.”

Dywedodd y Cynghorydd James Gibson-Watt, Diprrwy Lywydd CLlLC (Democratiaid Rhyddfrydol):

“Mae trigolion, busnesau, a chymunedau ymhob rhan o Gymru yn dibynnu ar wasanaethau bara menyn sy’n cael ei darparu gan gynghorau. O ofal cymdeithasol i ddatblygu economaidd. Tai i ysgolion, mae’r rhain yn gonglfeini sy’n chwarae rhan allweddol yn ein bywydau pob dydd. Ond mae’r effaith o chwyddiant 10%, yr angen canlyniadol i gynyddu cyflogau staff i gwrdd â’r argyfwng costau byw, a chynnydd aruthrol mewn galw ar ofal cymdeithasol, wedi cyfuno i greu storm berffaith i gyllid ein cynghorau.

“Dros y blynyddoedd diwethaf, mae cynghorau wedi chwarae rôl hanfodol yn darparu ar uchelgeisiau llywodraethau DU a Chymru. Bydd hyn yn llawer yn anoddach i’w gyflawni os nad oes rhagor o gyllid ar gael i ni.”

Dywedodd y Cynghorydd Anthony Hunt, Llefarydd CLlLC dros Gyllid:

“Tra bod cyllid craidd wedi cael ei gynnal, mae cyllid grantiau eraill wedi disgyn mewn termau real. Dros y cyfnod ymgynghori, byddwn yn gweithio efo Llywodraeth Cymru ar y mater hwn a materion eraill yng nghyswllt cyflogau a phensiynau i athrawon, a chostau gofal cymdeithasol.

“Mae cynghorau yn wynebu diffyg cyllidol o £432m hyd yn oed wedi cynnydd mewn trethi cyngor a byddwn i gyd yn wynebu penderfyniadau tu hwnt o anodd. Yn ogystal â’r ddeialog barhaus gyda Llywodraeth Cymru, bydd yn rhaid i ni hefyd ymgysylltu â’n cymunedau ynglyn â’r penderfyniadau anodd sydd ar y gorwel.”

DIWEDD –

NODIADAU I OLYGYDDION

1. Cyhoeddwyd setliad llywodraeth leol heddiw gan Lywodraeth Cymru. Gellir darllen datganiad y Gweinidog yma.
2. Dogfen sy’n amlinellu ymhellach y pwyseddau sy’n wynebu gwasanethau lleol, a graddfa’r sefyllfa sydd ohoni.

Mynegodd CLlLC siom ynghylch Datganiad yr Hydref y Canghellor a oedd yn cynnig ychydig iawn o gefnogaeth i awdurdodau lleol nac ychwaith i fynd i’r afael â’r twll du cyllidebol a wynebai Cynghorau.

Nod y seminar oedd mynd i'r afael â'r heriau cyllidebol aruthrol sy'n wynebu cynghorau lleol, fel y'i hamlygwyd gan nodweddion blaenorol CLlLC o bwysau'r llynedd fel rhai 'a allai fod yn drychinebus.' Gyda phwysau cyfunol yn dwysáu, mae CLlLC yn cydnabod y flwyddyn ariannol sydd i ddod, sef 2024-2025, yr un mor heriol.

Dywedodd y Cynghorydd Andrew Morgan OBE, Arweinydd CLlLC:

“Roedd cyhoeddiad yr wythnos hon gan y Canghellor yn ergyd drom i Gynghorau Cymru. Methodd Datganiad yr Hydref â mynd i'r afael â'r twll du yn y gyllideb o £411m a wynebir gan Gynghorau y flwyddyn nesaf.

“Roedd seminar dydd Iau yn llwyfan ar gyfer cyfnewid syniadau a thrafod materion cyffredin, gan feithrin cydweithio i gefnogi cynghorau i gydbwyso cyllidebau’n effeithiol a mynd i’r afael â phwysau eithriadol. Cafwyd rhagolwg ariannol annibynnol gan dîm Dadansoddi Cyllid Cymru, yn amlinellu mewn termau amlwg y rhagolygon digalon ar gyfer gwasanaethau cyhoeddus. Clywsom hefyd o brofiad uniongyrchol Comisiynydd a’r hyn a ddysgodd o fod mewn awdurdod sy’n wynebu sefyllfa hynod anodd.

“Mae’r CLlLC yn parhau i alw am fwy o gefnogaeth i wasanaethau lleol. Mae'r angen i sicrhau dyfodol gwasanaethau hanfodol yn hollbwysig.

“Mae CLlLC yn parhau i fod yn ymrwymedig i hwyluso deialog a chydweithio ymhlith rhanddeiliaid allweddol, gan atgyfnerthu ei hymroddiad i gefnogi cynghorau lleol i oresgyn heriau ariannol a darparu gwasanaethau hanfodol i gymunedau ledled Cymru.”

DIWEDD –

Fel y galwodd CLlLC, bydd y Lwfans Tai Lleol (LTLl) yn cael ei adfer i'r 30ain canradd. Croesewir hefyd y gostyngiad mewn Yswiriant Gwladol a'r cynnydd yn y Cyflog Byw Gwirioneddol. Fodd bynnag, bydd yn rhaid i gynghorau yng Nghymru wneud penderfyniadau anodd dros ben o hyd mewn perthynas â darparu gwasanaethau oherwydd yr argyfwng ariannu sy’n gwasgu cyllidebau fel erioed o’r blaen.

Dywedodd y Cynghorydd Andrew Morgan OBE, Arweinydd WLGA:

“Rydym yn croesawu’r toriad mewn Yswiriant Gwladol a’r cynnydd yn y Cyflog Byw Gwirioneddol a gyhoeddwyd gan y Canghellor heddiw. Rydym hefyd yn ddiolchgar i Lywodraeth y DU am wrando ar ein galwad am adfer y lwfans LTLl i’r 30ain canradd. Ond, doedd ddim lawer o gefnogaeth i gynghorau Cymru yn y Ddatganiad yr Hydref siomedig hwn, nac ychwaith i fynd i’r afael â’r twll du yn y gyllideb o £411m a wynebir gan gynghorau y flwyddyn nesaf yn unig. Wedi'u gadael heb eu hariannu, gallai gwasanaethau gael eu dirywio. Mewn sefyllfa o’r fath, byddai gennym bryderon mawr am ddarparu gwasanaethau hanfodol ac am ein gweithlu gwych ledled Cymru sy’n cyflawni rolau hanfodol yn ein cymunedau.

“Mae gwasanaethau lleol ar eu gliniau oherwydd chwyddiant aruthrol a chostau, a galw cynyddol. Ynghanol argyfwng costau byw parhaus, sy’n cael ei waethygu gan gostau cyfleustodau cynyddol, mae ar ein cymunedau caled angen eu gwasanaethau lleol – fel gofal cymdeithasol, ysgolion, a thai – yn fwy nag erioed o’r blaen. Mae angen cymorth ar frys i atal yr effeithiau dinistriol posibl ar fywydau a bywoliaethau.”

DIWEDD –

“Mae WLGA yn croesawu’r cyhoeddiad o £111m yn dod i Gymru ar gyfer saith prosiect Lefelu. Mae ymestyn yr amserlen ar gyfer cwblhau prosiectau i fis Mawrth 2026 hefyd yn gam cadarnhaol, o ystyried yr amser sydd ei angen i gyflawni prosiectau cyfalaf. Yn gyffredinol, mae Cymru wedi elwa o £440m dros y tair rownd o LUF, gan gefnogi 28 o brosiectau. Rwy’n llongyfarch yr holl gynghorau hynny sydd wedi cael ceisiadau llwyddiannus, gan helpu Cymru i ‘ddyrnu uwchlaw ein pwysau’ yn y gyfran o’r cyllid a ddyfarnwyd. Fodd bynnag, er bod hyn yn cael ei groesawu, wrth symud ymlaen, mae’n rhaid i’r cyllid cyffredinol ar gyfer lefelu i fyny gyfateb i’r lefelau blaenorol o gyllid yr UE a rhaid inni sicrhau nad yw Cymru ar ei cholled.”

Dywedodd y Cynghorydd Rob Stewart, Llefarydd WLGA dros yr Economi:

“Mae’n bob amser yn dda clywed am brosiectau sy’n derbyn cyllid sy’n cefnogi ymdrechion datblygu rhanbarthol ehangach yng Nghymru. Rwy’n arbennig o falch o weld tri phrosiect yn ardal Dinas-ranbarth Bae Abertawe yn cael eu hariannu yn y rownd hon. Fodd bynnag, mae'n siomedig, ar ôl tair rownd, fod pedair ardal cyngor o hyd nad ydynt wedi derbyn unrhyw arian LUF. O ystyried bod 18 ardal wedi elwa o LUF, nid yw’r cysyniad neu’r nod o ‘lefelu i fyny’ erioed wedi’i wneud yn arbennig o glir. Os mai Cymru oedd dal i fyny â gweddill y DU, mae gan bob cyngor feysydd oddi mewn iddynt y mae angen cymorth arnynt. Gobeithiwn weld ymgysylltu ymlaen llaw â Llywodraeth y DU, gan weithio gyda Llywodraeth Cymru ar gynlluniau ar gyfer LUF neu unrhyw olynydd yn y dyfodol.”

DIWEDD –

Mae gwasanaethau'r Cyngor yn wynebu pwysau eithriadol oherwydd ffactorau gan gynnwys galw cynyddol, anghenion mwy cymhleth, a chwyddiant a chostau cynyddol.

Dywedodd y Cynghorydd Andrew Morgan OBE, Arweinydd WLGA:

“Mae gwasanaethau lleol yn wynebu bwlch ariannu o £411m sy’n ddwbl y swm sy’n cael ei wario ar hyn o bryd ar lyfrgelloedd, hamdden a pharciau. Wedi’u gadael heb eu hariannu, byddai gwasanaethau’n cael eu dirywio a byddem yn colli 10% o’n gweithlu a fyddai’n golygu bod miloedd o swyddi’n cael eu colli ledled Cymru o staff sy’n cyflawni rolau hanfodol yn ein cymunedau.

“Mae’n hollbwysig bod y llywodraeth yn mynd i’r afael â’r argyfwng ariannu yn y gwasanaethau cyhoeddus ac yn ariannu cyfraniadau cyflog a phensiynau athrawon yn llawn er mwyn osgoi toriadau i ysgolion. Dylai fod cyllid ychwanegol ar gyfer cyflog teg i weithwyr cymdeithasol ac ar gyfer y galwadau a’r costau cynyddol ym maes gofal cymdeithasol. Dylid darparu adnoddau ychwanegol i fynd i’r afael â’r argyfwng costau byw y mae ein trigolion mwyaf agored i niwed yn eu hwynebu a gwneud cymorth tai yn fwy hael.

“Er ein bod yn ddiolchgar i Lywodraeth Cymru am eu cefnogaeth i lywodraeth leol eleni, mae angen newid cyfeiriad ar frys gan Lywodraeth y DU i sicrhau bod gwasanaethau cyhoeddus Cymru yn cael cymorth digonol. Ynghanol argyfwng costau byw parhaus, mae ar ein trigolion angen eu gwasanaethau lleol yn fwy nag erioed, Mae ein ple i’r Canghellor yn syml: helpu cynghorau i helpu cymunedau.”

DIWEDD –

Fel rhan o fesurau diogelwch yn dilyn tirlithriad Tylorstown ym mis Chwefror 2020, gellir gweld data ynghylch lleoliad a chategoreiddio tomenni glo nas defnyddir bellach ar fapiau.

Dywedodd y Cynghorydd Andrew Morgan OBE, Arweinydd WLGA:

“Dylai cyhoeddi’r mapiau helpu i roi’r eglurder a’r tryloywder sydd eu hangen ar bobl ledled Cymru o ran y lleoliad ac unrhyw risgiau cysylltiedig a achosir gan domenni glo segur. Mae ein treftadaeth ddiwydiannol i’w gweld mewn rhannau helaeth o dirwedd Cymru, ac mae cynghorau wedi bod yn gweithio’n agos gyda Llywodraeth Cymru, Cyfoeth Naturiol Cymru a Llywodraeth y DU, fel rhan o’r Tasglu Diogelwch Tomenni Glo, i nodi’r safleoedd segur.

Rydym yn hynod ddiolchgar am y £44.4 miliwn sydd wedi’i ddarparu hyd at ddiwedd 2024-25 i gynghorau a phartneriaid i wneud gwaith cynnal a chadw ar hen domenni. Byddem yn annog y Gweinidog i barhau i drafod â Llywodraeth y DU am ateb ariannu tymor hwy a fydd yn sicrhau gwaith adfer parhaus, yn cynyddu cydnerthedd cymunedol ymhellach, ac yn helpu i fynd i’r afael ag effeithiau newid yn yr hinsawdd ar safleoedd tomenni glo yng Nghymru.”

DIWEDD –

Mae achrediad yn galluogi asiantaethau gorfodi i wneud ymrwymiad cyhoeddus gweithredol i atebolrwydd a cheisio cyrraedd safonau uwch.

Cymru yw’r gyntaf o wledydd y DU i wneud ymrwymiad o’r fath.

Dywedodd y Cynghorydd Anthony Hunt, Llefarydd WLGA dros Gyllid ac Adnoddau:

“Mae casglu trethi lleol yn hanfodol ar gyfer cyllid y cyngor a thrwy ddefnyddio asiantaethau achrededig yn unig mae’n atgyfnerthu rôl y cyngor fel credydwr ystyriol a chyfrifol. Os cewch eich hun mewn trafferth gyda’ch treth gyngor, rydym yn eich annog i gysylltu â’ch cyngor lleol yn y lle cyntaf gan y gallant helpu a chynnig eich cyfeirio at ddarparwyr cyngor eraill os oes angen.”

Dywedodd Catherine Brown, cadeirydd y Bwrdd Ymddygiad Gorfodi:

“Mae’r ECB wrth ei fodd bod Cymru wedi gwneud ymrwymiad mor bwysig i ddefnyddio cwmnïau gorfodi achrededig ar gyfer casglu’r dreth gyngor yn unig. Drwy wneud yr ymrwymiad hwn, mae CLlLC yn anfon neges hollbwysig i’r diwydiant gorfodi ynghylch gwerth atebolrwydd ac ynghylch cyrraedd safonau uchel.

“Mae’r ECB yn annog pob credydwr sy’n defnyddio cwmnïau gorfodi i ddefnyddio ein cynllun achredu ac i ddilyn esiampl bwerus Cymru.”

Rydym yn parhau i bryderu am y rhaglenni na fyddant yn mynd rhagddynt a'r effaith ar gyllidebau'r flwyddyn nesaf. Mae cyllidebau llywodraeth leol yn wynebu pwysau y flwyddyn nesaf o £720m, sef tua 10% o'n gwariant net. Ni fydd y cyllid sydd ar gael yn cwmpasu’r cyfan ac rydym yn wynebu bwlch ariannu sylweddol. Byddwn yn gweithio’n agos gyda Llywodraeth Cymru i sicrhau’r canlyniad gorau posibl i wasanaethau lleol.

DIWEDD –